معرفي معماران بزرگ - (مهندس هوشنگ سیحون)

 

مهندس هوشنگ سیحون در سال ۱۲۹۹ و در خانواده اى اهل موسیقى به دنیا مى آید.

پدر بزرگ او « میرزا عبدالله » بنیانگذار موسیقى سنتى و معروف به پدر موسیقى سنتى ایران بوده است و مادرش (مولود خانم) از نوازندگان تار و سه تار و معلم زنده یاد « احد عبادى »که دایى سیحون به حساب مى آید. او بعد از راهیابى به دانشکده هنرهاى زیباى دانشگاه تهران استعداد خود را از نقاشى به معمارى توسعه مى دهد و به دعوت « آندره گدار» (رئیس اداره باستان شناسى وقت ایران) براى ادامه تحصیل راهى پاریس و دانشکده هنرهاى زیباى پاریس (بوزار) مى شود و حدود ۳ سال تحت تعلیم « اوتلو زاوارونى » به تکمیل دانش معمارى خود مى پردازد و در سال ۱۹۴۹ به درجه دکتراى هنر مى رسد.

مهندس سیحون بعداز طراحى و اجراى آرامگاه بوعلى سینا (همدان ) پروژه هاى زیادى را طراحى و اجرا مى کند که از جمله آنها مى توان به مقبره عمرخیام (نیشابور)، مقبره کمال الملک (نیشابور)، مقبره و موزه نادرشاه افشار (مشهد)، مجلس شوراى ملى ، موزه توس (مقبره فردوسى )، کارخانه نخ ریسى کوروس اخوان، کارخانه آرد مرشدى ، سازمان نقشه بردارى کل کشور ، بانک سپه (توپخانه )، مجتمع آموزشى یاغچى آباد ، سینما آسیا، سینما سانترال ، کارخانه کانادادراى (زمزم فعلى ) در تهران و اهواز ، کارخانه یخ سازى کورس اخوان و حدود ۱۵۰ خانه و ویلاى خصوصى براى شخصیت هاى مشهور آن زمان اشاره کرد که تقریباً همه به اقتضاى کانسپتى که داشته اند از مصالح ساده و مقاوم محلى تشکیل شده اند و آموزه هاى کلاسیک بوزار پاریس در آنها پیاده شده است.

معرفي كتاب

كتاب

 نيشابور (گزارش معماري موزه متروپليتن از كاوش هاي نيشابور)

نويسنده:چارلزويلكينسون

ترجمه:هادي بكائيان

ناشر:مرنديز،مشهد

علاقمندان واقعي به عرصه تاريخ،معماري، هنر، وباستان شناسي رادعوت به مطالعه اين اثرمهم ودر خور تأمل نموده ،مترجم سعي نموده تا به اصل اثر وفاداربماندوتوجه خاصي به صفحه آرائي وحتي چاپ تصاوير داشته كتاب320صفحه و داراي 16 صفحه تصاوير رنگي و بقيه به طريقه سياه وسفيداما درحد قابل قبول است .كه تمامي آنها ازدوران قديم وتاريخ درخشان اين خطه از سرزمين پهناورايران بزرگ سخن دارند.

چهارفصل كتاب به بررسي آثار بدست آمده از تپه مدرسه ،تپه تاكستان،تپه سبزپوشان وقنات تپه مي پردازد.

 

در مقدمه آغازين اين كتاب اينگونه مي خوانيم:

شهر نيشابورواقع در ايالت خراسان،درقرون وسطي يكي از بزرگ ترين شهرهاي ايران بود.گواهي گزارش هاي تاريخي مبني بر اهميت فراوان نيشابوربه عنوان يك مركز فرهنگ اسلامي،آنجا رامكاني اميدوار كننده وشايسته ي جهت كاوش بيش ترنشان مي دهد. اين شهردر دوره ساسانيان پي افكنده شد(نيوشاپورنام گرفت) ودر قرن نهم م /سوم ق،به عنوان پايتخت طاهريان انتخاب شده وزماني كه در عصر ساماني به عنوان حاكم نشين، مركزاستقرار سپهسالارايالت خراسان شد،به اوج شكوفايي خود رسيد.اين شهرحتي پس از آنكه توسط اولين سلطان سلجوقي در 1037م/429ق،اشغال شد،اهميت خود را ازدست نداد.در1153م/548ق به دليل حمله وتاراج گسترده توسط غُزان وچندين زلزله پي در پي درقرون 12م/6ق و13م/7ق آسيب فراوان ديداما همچنان مركزيت خود را به عنوان شهري پر جنب وجوش حفظ كرد تا اينكه در سال 1212م/617ق،به دست مغولان كاملاً ويران شد.

درباره ي مترجم:

هادي بكائيان : فوق ليسانس رشته تاريخ ،وحوزه تخصصي اش تاريخ ايران پس از اسلام ونيشابور قرون سوم تاششم هجري مي باشد.

وي به دليل علاقه ديرينه اش به تاريخ،باستان شناسي وهنر نيشابورودرك اهميت اين اثر ورسالتي كه در اين خصوص احساس كرده وارد اين عرصه مهم شده،احساسي كه نه برآمده از حرفه بلكه به سبب علاقه اش به تاريخ ايران و "نيشابور" خصوصاً از قرن سوم تاششم هجري بوده ايجاد شده است.

آنچه پيش رو داريدترجمه ي مجلد سوم از گزارش هاي سه بخشي موزه هنر متروپوليتن درباره ساختمان هاي نيشابور وتزئينات آن ها به قلم "چارلز ويلكينستون "است. اين مجلد نخستين برگردان فارسي از گزارش هاي باستان شناسي نيشابور است.

 

 

هنر معماري 3 )گاه شمار

گاهشمار تمام سنگي 2500-3000 ساله

بنايي با معماري‌ خاصي در «نقش رستم» شيراز وجود دارد كه از زمان حمله اعراب به ايران به اشتباه، نام «كعبه زرتشت» را به آن دادند، چون كاربرد واقعي آن را نمي‌دانستند. آن زمان فكر مي‌كردند كه هر ديني بايد براي خود بُتكده يا عبادتگاهي داشته باشد، براي همين فكر كردند اين بنا هم مركزيت يا كعبه زرتشتيان است.

گاهشمار آفتابي ،نقش رستم (شيراز)

در ديوار داخل اين ساختمان لغت «کعبه» حکاکي شده است. در کتاب‌هاي زرتشتي آمده است که حضرت زرتشت «زاراتشترا» در اين محل، نيايش مي‌کرده است. اعراب، لغت کعبه را از پارسي پهلوي گرفتند. همان‌طور که در زمان داريوش کبير به كشور «عمان» امروزي «مکه» مي‌گفتند؛ بنابراين كلمه مكه نيز فارسي است.

در محاسبه روز نوروز در کتب زرتشتي نوشته شده است که زرتشت در اين رصدخانه، محل شروع نوروز را محاسبه کرد. نوروز در روز اول فروردين از محلي شروع مي‌شود که اولين اشعه آفتاب در آنجا بتابد. بر اساس برآورد گاهنامه زرتشت، هر 700 سال يک‌بار نوروز از ايران شروع مي‌شود. آخرين‌باري که نوروز از ايران شروع شد، 300 سال پيش بود. در سال 1387، نوروز از پاريس و بروکسل و در سال 1388 ار تورنتو و نيويورک شروع شد. سال آينده هم نوروز از محلي بين آلاسکا و هاوايي شروع خواهد شد.

از زمان حمله اعراب به ايران تا به امروز، يعني قرن بيست و يكم ميلادي، كاربرد و تعريف اين بنا كشف نشده بود. خوشبختانه پژوهشگر ايراني«رضا مرادي غياث‌آبادي» كه تحقيقات فراواني در زمينه ايران باستان داشته است، نتيجه كشف خود را در كتابي به نام «نظام گاهشماري در چارطاقي‌هاي ايران»توسط انتشارات «نويد شيراز» به چاپ رسانده و راز اين بنا را منتشر كرده است.

تا امروز حدث مي‌زدند كاربرد اين بنا، محل نگهداري كتاب اوستا و اسناد حكومتي يا محل گنجينه دربار و يا آتشكده معبد بوده است. اما غياث‌آبادي با تحقيقات خود ثابت كرد اين بنا با مقايسه با تمامي بناهاي گاهشماري (تقويم) آفتابي در سرتاسر جهان، پيشرفته‌ترين، دقيق‌ترين، و بهترين بناي گاهشماري آفتابي جهان است. اين در حالي است كه تا قبل از اين بنا هم «چارطاقي‌ها» در نقاط مختلف ايران احداث شده بودند و همين وظيفه را با شيوه‌اي بسيار ساده اما دقيق و حرفه‌اي بر عهده داشتند.

تمامي بناهاي گاهشماري آفتابي در جهان فقط مي‌توانند روزهاي خاصي از سال (مانند روزهاي سرفصل) را مشخص كنند و حتي با سال خورشيدي هم تنظيم نيستند. اما اين بنا با دقت و علمي كه در ساخت آن اجرا شده، قادر است بسياري از جزئيات روزهاي مختلف سال و ماه‌ها را مشخص كند. زرتشتيان با استفاده از اين بنا مي‌توانستند بسياري از مناسبت‌ها و جشن‌هاي سال را روز به روز دنبال كنند و از زمان دقيق آنها آگاه شوند.

بسياري از بناهاي چارطاقي در سطح كشور (به تصور آتشكده) يا به طور كامل تخريب شده و يا تغيير كاربري داده شده است. ولي خوشبختانه تعدادي هم مانند چارطاقي «نياسر» و چارطاقي «تفرش»، سالم مانده و براي ما و نسل‌هاي بعدي باقي مانده‌اند.

چارطاقي نياسر 

متأسفانه بناي «كعبه زرتشت» با آن كه تقريباً سالم باقي مانده است به ثبت ميراث جهاني سازمان ملل نرسيده است! حتي سازمان ميراث فرهنگي هم اين بنا را همراه بناهاي عجايب هفتگانه جديد (كه برج ايفل هم يكي از كانديداها بود) پيشنهاد نداد! حتي با كشف راز اين بنا هم هيچ‌گونه انعكاس و جنجالي به پا نشد!

اين بنا، يك گاهشمار تمام سنگي ثابت در جهان است كه بايد سازندگان آن از بسياري از نكات علميِ جغرافيايي، نجومي، سال كبيسه، انحراف كره زمين نسبت به مدار خورشيد، تفاوت قطب مغناطيسي با قطب جغرافيايي، مسير گردش زمين به دور خورشيد و... را در 2500 تا 3000 سال پيش، در دوران حكومت هخامنشيان آگاه ‌بودند. حال آنكه خيلي از آنها را مانندكروي بودن كره زمين و گردش زمين به دور خورشيد را در چهارصد سال اخير در اروپا كشف كردند و به نام خودشان ثبت كردند!

تحقيق وپژوهش : آقاي مرادي غياث آبادي

هنر معماری 2 (آرامگاه خيام ومهندس سيحون)

مرد بناهاي ماندگار (2)

مهندس هوشنگ سيحون

از بناهاي معروف وبيشتر شناخته شده ديگري كه به طراحي ونظارت مهندس"هوشنگ سيحون" ساخته شده، بناي آرامگاه"ابوعلي سينا "درهمدان است.اين بنا نخستين اثري است كه سيحون در25 سالگي،هنگام تحصيل دردانشكدههنرهاي زيبا پاريس(بوزار)ارائه مي دهد.

دل گرچه در اين باديه بسيارشتافت
يك موي ندانست ولي موي شكافت
اندر دل من هزار خورشيدبتافت
وآخر به كمال ذره اي راه نيافت

اودرمسابقه اي كه"انجمن آثار ملي"آن زمان به مناسبت بزرگداشت هزاره بوعلي سينا،از سوي يونسكو بر پا مي كند ،جايزه اول رابه دست مي آورد. جايزه اي كه ساختن آرامگاه بو علي سينا بود وساختماني كه دربيست وهشت سالگي او آغاز ودرسي سالگي به پايان مي رسد. اين بنا برداشتي ازبرج"قابوس بن وشمگير"در گنبد قابوس است.

 مهندس "هوشنگ سيحون" در كارنامه فعاليت هاي خود به عنوان طراح ساختمان "بانك سپه" در ميدان توپخانه تهران هم معرفي مي شود.ساختماني كه در سال احداث آن كاري مدرن محسوب مي شدودرشكل ظاهري خو،كه از بتون است،حس ودريافتي از استحكام واطمينان وپا برجايي را دربيننده به وجود مي آورد.

ولي با اين وجود" هوشنگ سيحون" نامي است كه با بناهاي تاريخي وفرهنگي عجين شده. به جز نماي آرامگاه"عمر خيام و"ابو علي سينا"،طراح موزه "نادرشاه افشار "در مشهد نيز است. او كه حتي مصالح ساخته هاي خويش را منطبق با خصوصيت شخصيتي و زندگي هر يك از بزرگان انجام مي دهد،در كتاب"نگاهي به ايران" در مورد بناي آرامگاه"نادر شاه افشار"مي نويسد:

"ماده اصلي ساختمان از سنگ خاراي منطقه "كوه سنگي"درمشهد، مشهور به سنگ (هركاره )است. اين سنگ يكي از مقاوم ترين سنگ هايي است كه در ايران وجود دارد. دليل اين انتخاب،اشاره به صلابت وعظمت نادرشاه افشار است."

توجه مهندس سيحون به روحيه وزندگي نادرافشار رانيز دراين جا مي آوريم كه:"شكل كلي مقبره "نادر" شكل شش ضلعي متناسبي است كه شكل سياه چادر ها راتداعي مي كند. دليل اين امر همين نكته است كه نادربه جاي كاخ درزيرچادرزندگي مي كرده است."

از ديگرآثارماندگاروتاريخي مهندس سيحون در مشهد ميتوان از طرح واجراي"موزه توس" نام بردكه درسال1347 انجام شدواينك جزو ميراث فرهنگي ايران محسوب مي شود.

يك چند به كودكي به استاد شديم
يك چندزاستادي خود شاد شديم
پايان سخن شنو كه ماراچه رسيد
چون آب برآمديم وچون باد شديم

هوشنگ سيحون پيشرو وصاحب سبك درهنر معماري ايران است. دومين مرحله شكوفايي ودرخشش معماري ايران با او آغازمي شود. جدا ازآثاري چون بناي آرامگاه مشاهيري چون "عمر خيام" در نيشابور و"بوعلي سينا" در همدان، وساختمان "موزه هاي توس و"نادرشاه فشار "در مشهد ساختمان مجلس" سنا "در تهران(مجلس شوراي اسلامي كنوني) طراح واحداث بنا هاي آرامگاه " كلنل محمد تقي پسيان" سردار آزاده خراساني، ومقبره زيباي"كمال الملك" نقاش معروف وچيره دست ايراني در نيشابور نيز از اوست.

  

آرامگاه محمد غفاري (كمال الملك 1270 -1319)
نيشابور

هنر معماری 1(آرامگاه خيام ومهندس سيحون)

مرد بنا هاي ماندگار (1)

مهندس هوشنگ سيحون (1299 - ....)

هنر معماري از هنرهايي ست كه قدمت طولاني در اين مرزو بوم دارد.اشاره اي كوتاه به هركجاي ايران بزرگ كنيم از اصفهان گرفته تاچندسال كه دورتر رويم يعني قوم پارسيان و هخامنشيان ، تاريخ درخشان اين هنر برايمان تداعي مي شود.دراين جستار ودفعات بعد مي خواهيم اشاره به هنرمندي كنيم كه در اين راه تلاش شايسته اي نمود .

ای کاش که جای آرمیدن بودی

نام بوعلي سينا وخيام را كمتر كسي است كه نشنيده باشد .شما حتماً يكي از آنها راخوب بجا مي آوريد؟ولي طراح وسازنده بناي آرامگاه اين بزرگان را هم مي شناسيد؟ همان بنايي كه هزاران عكس وفيلم يادگاري با آنهاگرفته ايم وياهزاران عكس و فيلم كه در مجلات ويا كتابها ديده ايم .

او را مرد بنا هاي ماندگار ناميده اند. بنا هايي كه همواره با نا م مشاهير فرهنگي و ادبي ،از تاريخ دور تا عصر معاصر به يادگار مانده.

"مهندس هوشنگ سيحون" شخصيتي كه نامش در دو دانشنامه ي " روسيه" و "كمبريج" ثبت شده .هنرمندي كه مجموعه اي از آثار نقاشي اش را در دانشگاه هايي چون "هاروارد" ،" واشنگتن"،" يونيورسيتي" و بركلي گرد آوري و نگهداري مي كنند. همان نقاش ايراني كه سي ودو سال پيش ضمن نمايشگاهي گروهي در دانشگاه"ماساچوست" آثارش را همراه با "پيكاسو"(پابلو پيكاسونقاش معروف سبك كوبيسم اسپانيامتولد 1881)و "سالوادور دالي" ( نقاش سبك سوررآل) به نمايش گذاشت.

مهندس "هوشنگ سيحون"راشايد از دوران تصدي او در پست رياست دانشكده هنرهاي زيبا به ياد بياوريم. دوره دوم مديريت اين دانشگاه رااز آغازدهه ي چهل كه شش سال طول كشيد، ودرضمن وسعت كمي وكيفي در آنجا، تدريس رشته هاي جديد شهر سازي، هنرهاي نمايشي وموسيقي را نيز پايه گذاشت.

او همكنون نود ساله است ودر كشور كانادا زندگي مي كند. ولي بنا هايي كه او طراح وخالق آن ها بوده گويي قدمت وتاريخي به اندازه همان مشاهير كه در زير آن آرميده اند دارند. انگارتا آنجا كه يادمان مي آيد، آن بناو نماها آنجا بوده اند وبه نظر مي رسد كه سالها ي سال نيز آنجا بمانند وازآفتاب وباد وباران نيابند گزند.

مهندس "هوشنگ سيحون" در سال 1299 خوشيدي ودر خانواده اي اهل موسيقي به دنيا آمد.پدر بزرگ او "ميرزا عبدالله" بنيانگذار موسيقي سنتي ايران است. مادرش نيز "مولود خانم" از نوازندگان تار وسه تار ومعلم زنده ياد"احمد عبادي"( نوازنده برجسته سه تارايران متولد1283) بود كه ايشان نيزدايي سيحون مي باشند.

او بعداز راهيابي به دانشكده هنرهاي زيباي تهران، استعداد خودرا ازنقاشي به معماري توسعه مي دهد وبه دعوت "آندره گدار" رئيس سابق اداره باستان شناسي وقت ايران براي ادامه ي تحصيل راهي پاريس در دانشكده هنرهاي زيباي (بوزار)مي شود.حدودسه سال تحت تعليم"اوتلو زاواروني" به تكميل دانش معماري خود مي پردازد، وبه درجه ي دكتراي هنر مي رسد.(1949 ميلادي)

مهندس "هوشنگ سيحون" همچنين درطول آن سالها عضو ثابت شوراي ملي باستان شناسي، شوراي عالي شهر سازي، شوراي مركزي تمام دانشگاههاي ايران وكميته ي بين الملي "ايكوموس" بوده وبه مدت پانزده سال مسئوليت مرمت تمام بناهاي تاريخي ايران را برعهده داشته است.

ازشناخته ترين نماهاي ساخت دست ذوق مهندس"هوشنگ سيحون" نماي آرامگاه حكيم عمر خيام نيشابوري است. مقبره "خيام" در محل قبرستان "حيره" ودرمجاورت" امامزاده محمد محروق" واقع شده. اين بنا دردوره هاي مختلف از زمان وحكومتها درايران،دستخوش تغييرو تخريب هاي متعددي بود، تاآنكه در اوايل دوره ي حكومت پهلوي بناي يادبود زيبايي برآن ساخته شد. در تجديد ساختمان آن بنا،كليه ي آن تأسيسات جمع آوري ودر وسط ميداني در داخل شهر كه به"ميدان خيام" شهرت يافت،نصب شد.

آرامگاه جديد در سال1338 خورشيدي وبه دستور انجمن آثار ملي،وتوسط مهندس"هوشنگ سيحون" طراحي و توسط شركت ساختماني"كا. ژ. ت" ساخته شد ودر تاريخ29 ارديبهشت ماه سال 1341،جنازه خيام به محل فعلي انتقال يافت و به شماره 1175/12 درفهرست آثار ملي به ثبت رسيد.

شكل اصلي اين بنا با توجه به اصول رياضي و مثلثاتي خيام از تركيب 10 لوزي و تقاطع اضلاع آنها با يكديگربه وجود آمده كه از پايين به بالا، فضا هاي پر وخالي از برخورد اضلاع با تيغه هاي 12 گانه را موجب شده است.

ايده اين فضا هاي خالي در واقع ازوصيت"عمر خيام"گرفته شده كه گفته بود:"گور من درمحلي باشد كه هر بهارباد شمال بر من گل افشاني كند". اين نماي فيروزه اي رنگ كه از لقب" نيشابور شهر فيروزه" رنگ گرفته را بيست رباعي از سروده هاي "خيام" جلوه داده است. انتخاب اين رباعي ها به صلاحديد وبا نظر" جلال الدين همايي" بوده. اين بيست رباعي در بخش بيروني لوزي ها، وروي هر لوزي،دو رباعي به خط (شكسته وتعليق) به صورت در هم وكوچك و بزرگ، واز نظر تزئيني با كاشي معرق،نما سازي شده است.

نمونه خط تعلیق	نمونه کاشی کاری معرق نما

البته مي دانيدكه"خط نويسي" ويا استفاده ازهنر خطاطي در تزئينات بنا هاي ايران هميشه اهميت فراوان داشته است،ولي استفاده از خط نستعليق شكسته در تزئين بنا براي اولين باردر تاريخ هنر ايران،درهمين بناي "آرامگاه عمر خيام" انجام گرفت،وازآن پس بودكه اين سبك وشيوه متداول شد.خطاط اين رباعي ها استاد"مرتضي عبدالرسولي" است.

 ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم     واین یک دم عمر را غنیمت شمریم
  فردا که از  این دیر فنا در گذریم       باهفت هزار سالگان سر به سریم

                                                                                                     (حکیم عمر خیام)
پايان قسمت اول ...                                                       
منبع: یادنامه سیحون - پرند با مختصر اضافات 
تصاویر:هادی علائی کیا - تابستان 1386